Đọc rủi ro: phân biệt xác suất với hậu quả

Con người đánh giá rủi ro rất kém theo một cách có quy luật: sợ những thứ hiếm mà ồn ào, coi nhẹ những thứ thường xuyên mà im lặng.

Điều này ảnh hưởng tới mọi quyết định lớn — đầu tư, kinh doanh, sức khoẻ, gia đình — và nó sửa được bằng một cách nhìn đơn giản.

Hai trục, không phải một

Câu hỏi "việc này có rủi ro không" là câu hỏi sai. Có hai câu hỏi:

• Khả năng xảy ra là bao nhiêu?
• Nếu xảy ra thì mất gì?

	Hậu quả nhỏ	Hậu quả lớn
Hay xảy ra	Chấp nhận, coi như chi phí	Phải xử lý ngay — nhóm rõ ràng nhất
Hiếm xảy ra	Bỏ qua	🔴 Nhóm nguy hiểm nhất — hay bị bỏ qua vì hiếm

Ô góc dưới bên phải là nơi phần lớn tổn thất lớn nằm. Chính vì hiếm nên không ai chuẩn bị, và chính vì hậu quả lớn nên khi xảy ra thì không gỡ được.

Câu hỏi quan trọng nhất: có gượng lại được không

Trước khi nghĩ tới xác suất, hãy hỏi: nếu điều xấu nhất xảy ra, mình còn chơi tiếp được không?

• Còn chơi tiếp được — rủi ro chấp nhận được, và có thể chấp nhận nhiều lần để học.
• Không còn gì — thì xác suất bao nhiêu cũng không quan trọng.

Một quyết định có chín mươi chín phần trăm khả năng thắng nhưng một phần trăm mất sạch là quyết định không nên lặp lại nhiều lần — vì lặp đủ nhiều thì cái một phần trăm đó chắc chắn xảy ra.

🔴 Nguyên tắc thực dụng: không bao giờ đặt vào một canh bạc mà thua thì không còn khả năng phục hồi — bất kể tỷ lệ thắng có đẹp tới đâu.

Những thứ đánh lừa cảm nhận về rủi ro

• Sự quen thuộc. Người ta thấy việc mình vẫn làm là an toàn và việc mới là nguy hiểm, dù số liệu có thể ngược lại.
• Mức độ kiểm soát cảm nhận được. Tự lái xe thấy an toàn hơn ngồi máy bay, dù thống kê nói khác.
• Độ ồn ào. Một vụ việc được kể lại nhiều lần làm người ta đánh giá quá cao khả năng xảy ra.
• Chuỗi thành công gần đây. Sau vài lần thắng, người ta tăng mức đặt cược — và đó là lúc rủi ro thật sự bắt đầu.
• Rủi ro tích luỹ chậm. Thứ gây hại ít mỗi ngày trong mười năm không tạo ra cảm giác nguy hiểm nào, dù tổng thiệt hại lớn hơn nhiều so với một sự cố.

Rủi ro tập trung

Đây là dạng rủi ro phổ biến nhất ở những người đã thành công, và cũng là dạng khó thấy nhất — vì nó là kết quả của chính việc làm tốt một thứ.

• Gần như toàn bộ tài sản trong một ngành
• Thu nhập từ một khách hàng lớn
• Tài sản và công việc gắn với cùng một lĩnh vực — khi ngành xấu đi thì cả hai cùng xấu
• Kỹ năng chỉ dùng được ở một tổ chức

Cách kiểm: liệt kê các nguồn thu nhập và tài sản, rồi hỏi có bao nhiêu trong số đó cùng hỏng nếu một sự kiện xảy ra. Câu trả lời thường gây bất ngờ.

Ba cách xử lý một rủi ro

1. Giảm xác suất — làm cẩn thận hơn, kiểm tra nhiều hơn.
2. Giảm hậu quả — chia nhỏ, đa dạng hoá, có dự phòng, mua bảo hiểm.
3. Chuyển rủi ro — hợp đồng, bảo hiểm, chia sẻ với đối tác.

⚠️ Với rủi ro hiếm mà hậu quả lớn, cách thứ hai luôn đáng giá hơn cách thứ nhất — vì dù giảm xác suất tới đâu thì nó vẫn có thể xảy ra, còn giảm hậu quả thì chắc chắn có tác dụng khi nó xảy ra.

Rủi ro của việc không làm gì

Đây là thứ bị bỏ qua nhiều nhất, vì không làm gì không có vẻ là một quyết định.

Giữ tiền mặt, ở lại một công việc không còn học được gì, không xử lý một vấn đề đang âm ỉ — tất cả đều có rủi ro, chỉ là rủi ro đó tích dần và không có thời điểm nào để nhận ra.

Khi cân nhắc một thay đổi, nên tính cả chi phí của việc giữ nguyên. Nó hiếm khi bằng không.

Một cách rà mỗi năm

Viết ra ba tới năm điều xấu có thể xảy ra trong năm tới. Với mỗi điều:

• Nếu xảy ra, mình mất gì?
• Mình có gượng lại được không?
• Việc rẻ nhất để giảm hậu quả là gì?

Bài tập này mất ba mươi phút và thường lôi ra được một hai chỗ hở mà mình đã sống chung nhiều năm mà không nhận ra.

Làm sao ước lượng xác suất khi không có số liệu?

Với phần lớn quyết định cá nhân thì không cần con số chính xác, chỉ cần phân loại thô thành hiếm, thỉnh thoảng hay thường xuyên. Điều quan trọng hơn là đánh giá đúng phần hậu quả, vì đó mới là thứ quyết định có nên chấp nhận hay không.

Quá thận trọng có phải là một rủi ro không?

Có, vì tránh mọi rủi ro cũng là bỏ lỡ mọi cơ hội và nó tích lại theo thời gian. Cách cân bằng là chấp nhận nhiều rủi ro nhỏ mà mình gượng lại được, và tránh triệt để những rủi ro có thể xoá sạch.

Bảo hiểm có phải luôn đáng mua không?

Bảo hiểm đáng nhất với những rủi ro hiếm nhưng hậu quả lớn tới mức không tự gánh nổi. Với những thiệt hại nhỏ mà mình tự chịu được thì chi phí bảo hiểm thường không xứng đáng.

Làm sao biết mình đang chịu rủi ro tập trung?

Liệt kê nguồn thu nhập và tài sản rồi hỏi chúng có cùng phụ thuộc vào một ngành, một khách hàng hay một thị trường không. Nếu một sự kiện làm hỏng nhiều mục cùng lúc thì đó chính là rủi ro tập trung.